“मानव चिन्तन रुपबाट सारमा अन्ततः रुपले बढी गहिराइभित्र प्रवेश गर्दछ ।” यो वाक्य केवल दार्शनिक अभिव्यक्ति होइन, पार्टी संगठन निर्माणको व्यवहारिक नियम हो । यो नियम नबुझी बनाइएको संगठन दीर्घकालीन हुँदैन, न स्थिर रहन्छ, न क्रान्तिकारी हुन्छ । राजनीतिक संगठनको इतिहास हेर्दा स्पष्ट देखिन्छ कि विचार सही हुँदा पनि संगठन गलत हुँदा पार्टी पतन भएको छ र विचार अपूर्ण हुँदा पनि संगठनात्मक रुप बलियो हुँदा पार्टी लामो समय टिकेको छ । यसले देखाउँछ कि मानव चेतनामा प्रवेश गर्ने अन्तिम ढोका व्यवहारिक रुप नै हो ।

मानव चिन्तन सिधै सारबाट सुरु हुँदैन । मानिसले सबैभन्दा पहिले देख्ने कुरा रुप हो । दृश्य, घटना, अभ्यास, व्यवहार, संगठनात्मक संरचना यी सबै रुपका पक्ष हुन् । यही रुपसँगको सम्पर्कबाट मानिसले अनुभव सङ्कलन गर्छ, अनुभवबाट सोच विकसित हुन्छ र सोच गहिरिँदै जाँदा सारसम्म पुग्छ । तर, यो यात्रा यहीँ रोकिन्न । जब मानिसले सार बुझ्छ, त्यो सार पुनः व्यवहारमा फर्किन चाहन्छ । यही पुनः व्यवहारमा फर्किने प्रक्रिया नै अन्ततः चेतनामा सबैभन्दा गहिरो बस्छ । त्यसैले भनिएको हो कि अन्ततः रुपले बढी गहिराइभित्र प्रवेश गर्दछ ।

पार्टी संगठन निर्माणमा यो नियम झनै निर्णायक हुन्छ । पार्टीमा प्रवेश गर्ने कार्यकर्ता विचार पढेर होइन, संगठनको रुप देखेर प्रवेश गर्छ । झण्डा, नारा, अनुशासन, बैठक, आन्दोलन, जिम्मेवारी यी सबै बाहिरी रुप हुन् । यही रुपमार्फत कार्यकर्ताले पार्टीलाई चिन्छ । पछि उसले विचार बुझ्छ, वर्गीय दृष्टिकोण आत्मसात गर्छ, राजनीतिक लक्ष्य स्पष्ट गर्छ । तर यदि यो विचार संगठनात्मक व्यवहारमा प्रकट भएन भने त्यो चेतना सतही हुन्छ । विचार व्यवहारमा नउत्रिएसम्म कार्यकर्ताको जीवनशैली, सोच्ने तरिका र निर्णय प्रक्रिया परिवर्तन हुँदैन ।

यसैले पार्टी संगठन केवल संरचनात्मक व्यवस्था होइन, चेतना निर्माण गर्ने यन्त्र हो । संगठनको रुपले कार्यकर्तालाई दिनहुँ प्रशिक्षण दिन्छ । नियमित बैठकले समयको अनुशासन सिकाउँछ । जिम्मेवारीले उत्तरदायित्व सिकाउँछ । आलोचना र आत्मआलोचनाले आत्मसुधारको संस्कार सिकाउँछ । सामूहिक जीवनले व्यक्तिवाद तोड्छ । यी सबै प्रक्रिया किताबले होइन, व्यवहारले सिकाउँछ । यही कारणले संगठनात्मक रुप विचारभन्दा गहिरो प्रभाव पार्छ ।

गलत संगठनात्मक रुपले सही विचार भएको कार्यकर्तालाई पनि बिगार्न सक्छ । यदि संगठनमा अनुशासन छैन भने कार्यकर्ता स्वेच्छाचारी बन्छ । यदि जिम्मेवारी स्पष्ट छैन भने अवसरवाद बढ्छ । यदि निर्णय प्रक्रिया सामूहिक छैन भने गुटबन्दी जन्मिन्छ । यी सबै समस्या विचारको कमीले होइन, रुपको कमजोरीले उत्पन्न हुन्छन् । त्यसैले संगठनात्मक रुपलाई गौण ठान्नु गम्भीर राजनीतिक भूल हो ।

अर्कोतर्फ, रुप मात्र बलियो भएर सार कमजोर भयो भने संगठन नोकरशाही बन्छ । संरचना हुन्छ, नियम हुन्छ, आदेश हुन्छ तर राजनीतिक चेतना हुँदैन । यस्तो संगठन जनताबाट टाढा हुन्छ र अन्ततः सत्ताको उपकरणमा रूपान्तरण हुन्छ । त्यसैले रुप र सारको एकता अनिवार्य छ । तर यो एकतामा क्रम बुझ्न जरुरी छ । सारले दिशा दिन्छ तर रुपले चेतनालाई स्थायी बनाउँछ ।

पार्टी संगठनको मुख्य काम नेता उत्पादन गर्नु होइन, चेतनायुक्त कार्यकर्ता उत्पादन गर्नु हो । कार्यकर्ता उत्पादनको प्रक्रिया भाषणबाट होइन, संगठनात्मक अभ्यासबाट हुन्छ । संघर्षमा सहभागी गराएर, जिम्मेवारी दिएर, अनुशासनमा बाँधेर, सामूहिक निर्णयमा सहभागी गराएर कार्यकर्ता निर्माण हुन्छ । यही अभ्यासले विचारलाई जीवनको हिस्सा बनाउँछ । यही कारणले अन्ततः रुप चेतनामा सबैभन्दा गहिरो प्रवेश गर्छ ।

इतिहासका ठूला राजनीतिक आन्दोलनहरू हेर्दा देखिन्छ कि जहाँ संगठनात्मक रुप सशक्त थियो, त्यहाँ विचार पुस्तान्तरण भयो । जहाँ संगठन व्यक्तिमा आधारित भयो, त्यहाँ आन्दोलन व्यक्तिसँगै समाप्त भयो । यसले स्पष्ट गर्छ कि संगठनात्मक रुप केवल बाहिरी खोल होइन, विचार बोक्ने भाँडो हो । भाँडो कमजोर भयो भने विचार बग्छ, हराउँछ, विकृत हुन्छ ।

यस अर्थमा पार्टी संगठन निर्माणको सवाल केवल प्राविधिक प्रश्न होइन, गहिरो दार्शनिक र राजनीतिक प्रश्न हो । मानव चिन्तनको गति नबुझी संगठन बनाउँदा या त संगठन कागजी हुन्छ या त दमनकारी । सही संगठन भनेको विचारलाई व्यवहारमा, व्यवहारलाई संस्कारमा र संस्कारलाई चेतनामा रूपान्तरण गर्ने प्रक्रिया हो । यही प्रक्रिया बुझ्न सके मात्र पार्टी संगठन दीर्घकालीन, क्रान्तिकारी र जनमुखी बन्न सक्छ ।

अन्ततः भन्नुपर्दा, विचारले बाटो देखाउँछ तर संगठनात्मक रुपले मानिसलाई त्यो बाटोमा हिँड्न सिकाउँछ । मानिस हिँडेर मात्र गन्तव्यमा पुग्छ । त्यसैले पार्टी संगठन निर्माणमा रुपलाई हल्का ठान्नु आत्मघाती हुन्छ । मानव चिन्तन अन्ततः रुपमार्फत नै सबैभन्दा गहिरो तहमा प्रवेश गर्छ, यही सत्य पार्टी संगठन निर्माणको केन्द्रीय नियम हो ।