मयूर चराहरूको ‘राजा’
मयुर पाभोनिने उपपरिवार अन्तर्गतका तीन प्रजातिका चराहरूको सामूहिक नाम हो । यी मध्ये दुई–भारतीय उपमहाद्वीपमा पाइने निलो मयूर र दक्षिणपूर्व एशियामा पाइने हरियो मयूर–एसियामा पाइन्छन् । तेस्रो प्रजाति कंगो मयूर हो, जुन अफ्रिकाको कंगो बेसिनमा पाइन्छ । मयूरको वैज्ञानिक नाम पाभो क्रिस्टाटस हो ।
“मयूर” शब्द सामान्यतया दुवै लिङ्गीहरूलाई जनाउन प्रयोग गरिन्छ, जसको अर्थ भाले र पोथी दुवै चराहरू हुन् । प्राविधिक रूपमा, भाले मात्र मयूर हुन् । पोथीहरू मोर हुन्, र सँगै, तिनीहरूलाई मयुर भनिन्छ ।
मयूरहरू प्रायः खुला जंगलमा जंगली चराको रूपमा बस्छन् । नीलो मयूर भारत र श्रीलंकाको राष्ट्रिय चरा हो । भालेको पुच्छर सुन्दर र रंगीन रौं भएको हुन्छ जुन उसले फैलाएर नाच्दै उसलाई प्रेम गर्छ, विशेष गरी वसन्त र वर्षाको समयमा । मयूर एक लजालु चरा हो जसले एकान्तमा मात्र मिलन गर्छ । पोथी मयूरलाई मोर भनिन्छ । जाभानीज मयूर हरियो रंगको हुन्छ ।
वर्षायाममा, जब आकाशमा कालो बादलले ढाक्छ, तब यो चरा पखेटा फैलाएर नाच्छ (जुन समयमा यिनीहरूको प्रजनन प्रक्रिया शुरु हुन्छ) पोथीलाई फकाउनको लागि खोलेर नाच्दछ । यो हीरा जडित शाही पोशाक लगाएको जस्तो देखिन्छ; त्यसैले मयूरलाई चराहरूको राजा भनिन्छ । चराहरूको राजा भएकोले, प्रकृतिले यसको टाउकोमा मुकुट जस्तो शिखर राखेको छ । मयूरको अद्भुत सुन्दरताका कारण भारत सरकारले २६ जनवरी १९६३ मा यसलाई राष्ट्रिय चरा घोषणा गरेको थियो । म्यानमारको राष्ट्रिय चरा पनि मयूर हो । ‘फासियानिडे’ परिवारको सदस्य मयूरको वैज्ञानिक नाम ‘पाभो क्रिस्टाटस’ हो । अंग्रेजीमा यसलाई ‘ब्लू पीफाउल’ वा ‘पीकक’ भनिन्छ । संस्कृत भाषामा यसलाई मयुर भनिन्छ । भारत र श्रीलंकामा मयूर प्रशस्त मात्रामा पाइन्छ । मयूर मूल रूपमा जंगली चरा हो, तर खानाको खोजीले प्रायः यसलाई मानव बस्तीमा पु¥याउँछ ।
मयूर सुरुदेखि नै मानिसको आकर्षणको केन्द्र रहँदै आएको छ । धेरै धार्मिक कथाहरूमा मयूरलाई उच्च स्थान दिइएको छ । हिन्दू धर्ममा मयूर मार्नु र खानु महापाप मानिन्छ । भगवान कृष्णको मुकुटमा रहेको मयूरको प्वाँखले यस चराको महत्वलाई दर्शाउँछ । महाकवि कालिदासले आफ्नो महाकाव्य मेघदूतमा मयूरलाई राष्ट्रिय चराभन्दा उच्च स्थान दिएका छन् । राजा–महाराजाहरूले पनि मयूरलाई धेरै मन पराएका छन् । प्रसिद्ध सम्राट चन्द्रगुप्त मौर्यको राज्यकालमा प्रचलनमा रहेका सिक्काहरूको एकातिर मयूर थियो । मुगल सम्राट शाहजहाँ बस्ने सिंहासनको संरचना मयूरको जस्तो थियो । दुई मयूरको बीचमा राजाको सिंहासन थियो र उनको पछाडि पखेटा फैलाएका मयूरहरू थिए । हीरा र पन्ना जडित यो सिंहासनलाई ‘तख्त–ए–तौस’ नाम दिइएको थियो । अरबी भाषामा मयूरलाई ‘तौस’ भनिन्छ ।
भाले मयूरको लम्बाइ लगभग २१५ सेन्टिमिटर र उचाइ लगभग ५० सेन्टिमिटर हुन्छ । पोथी मयूरको लम्बाइ लगभग ९५ सेन्टिमिटर मात्र हुन्छ । भाले र पोथी मयूर चिन्न धेरै सजिलो छ । भालेको टाउकोमा ठूलो जुरो हुन्छ भने पोथीको टाउकोमा सानो जुरो हुन्छ । भाले मयूरको छोटो पुच्छरमा लामो र सजावटी प्वाँखहरूको गुच्छा हुन्छ । मयूरका यी प्वाँखहरूको संख्या लगभग १५० हुन्छ । पोथी चराको यी सजावटी प्वाँखहरू हुँदैनन् । वर्षायाममा, जब मयूर पूर्ण खुशीले नाच्छ, त्यसको केही प्वाँख भाँचिन्छ । जे भए पनि, वर्षमा एक पटक साउन भदौ तिर मयूरका सबै प्वाँखहरू झर्छन् । गर्मी आउनुभन्दा पहिले नै यी प्वाँखहरू फेरि उम्रन्छन् । मयूर मुख्यतया नीलो रंगमा पाइन्छ, तर यो सेतो, हरियो र बैजनी रंगमा पनि पाइन्छ । यसको उमेर २५ देखि ३० वर्षसम्म हुन्छ । मयुरले गुँड बनाउँदैन, यसले जमिनमा सुरक्षित ठाउँमा अण्डा पार्छ । मयूरको दौडने गति १६ किमी–घण्टा हुन्छ ।
नेपालका तराईका जङ्गल तथा पहाडका केही जङ्गलहरूमा मयुर पाइन्छन् । मयूर भारतको राष्ट्रिय चरा हो जुन भारतभरि पाइन्छ । जन्मदेखि नै मयूरको टाउकोमा एउटा जुरो हुन्छ, जसका कारण यसलाई चराहरूको राजा पनि भनिन्छ । मयूर लगभग २० देखि २५ वर्ष बाँच्छ । मयूर आफ्नो खुट्टाको कारणले पौडिन सक्दैन ।
